Semerkant

Semerkant, Özbekistan'ın orta kesiminde, Zerefşan Vadisi'ndeki verimli bir vahada kurulmuş, iki buçuk bin yılı aşkın geçmişe sahip bir İpek Yolu şehridir. En eski yerleşim, şehrin kuzeydoğusundaki Afrasiyab tepesidir; Cengiz Han'ın 1220'de şehri tahrip etmesinden sonra yeni şehir daha güneyde kuruldu.

Şehir 711'de Kuteybe b. Müslim tarafından kesin olarak fethedildi. Sâmânîler döneminde İslam dünyasının önde gelen ilim ve ticaret merkezlerinden biri oldu; kâğıdıyla ünlüydü. Kelâm âlimi İmam Mâtürîdî burada yaşadı ve öldü; hadis âlimi İmam Buhârî de şehrin yakınındaki Hartenk köyünde vefat etti. 1220'deki Moğol tahribatının izleri uzun süre silinmedi: 1350'de şehri ziyaret eden İbn Battûta, harabeler arasında pek az meskûn ev gördüğünü kaydeder.

Timur 1369'dan sonra Semerkant'ı başkent yaptı ve fethettiği bölgelerden mimar ve ustaları buraya getirdi. Bibi Hanım Camii, Gûr-i Emîr ve Şâh-ı Zinde'nin türbeleri bu dönemin eseridir. Torunu Uluğ Bey'in medresesi ve rasathanesi şehri 15. yüzyılda astronomi ve matematik çalışmalarının merkezine dönüştürdü. Özbek hanları ülkeyi Buhara'dan yönettiğinden Semerkant 16. yüzyıldan sonra ikinci plana düştü; yine de 17. yüzyılda Registan'a Şirdar ve Tillakârî medreseleri eklendi. Şehir 1868'de Rus yönetimine geçti; tarihî merkezi 2001'de "Semerkant – Kültürlerin Kavşağı" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Semerkant, Orta Asya'da İslam mimarisinin gelişimini en iyi izlenebilen şehirdir. UNESCO, Bibi Hanım Camii ve Registan gibi yapıların Akdeniz'den Hindistan'a kadar geniş bir bölgede İslam mimarisini etkilediğini vurgular.

Şehir aynı zamanda önemli bir ziyaret merkezidir: Şâh-ı Zinde'deki türbe gelenekte Hz. Peygamber'in amcasının oğlu Kusem b. Abbas'a nispet edilir; İmam Mâtürîdî ve İmam Buhârî'nin kabirleri de şehirde ve yakın çevresindedir.