Şanlıurfa

Şanlıurfa, Güneydoğu Anadolu'da Harran Ovası'nın kuzeyinde yer alan, Antik Çağ'da Edessa, İslam kaynaklarında Ruhâ adıyla bilinen şehirdir. Halk arasında Urfa olarak anılır; "Şanlıurfa" adı 1984'te Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından verilmiştir. Şehir Hz. Ömer döneminde, 639'da Iyâz b. Ganm tarafından fethedildi; Emevî ve Abbâsî yönetimlerinin ardından 1098–1144 arasında Haçlı Urfa Kontluğu'nun merkezi oldu, 1144'te Zengî tarafından geri alındı, Eyyûbî ve Akkoyunlu dönemlerinden sonra 1517'de Osmanlı topraklarına katıldı.

Ziyaretin merkezi, Urfa Kalesi'nin eteğindeki Balıklıgöl çevresidir. Halîlürrahman ve Aynzeliha gölleri, Halîlürrahman ve Rızvaniye camileri ile Hz. İbrahim'in doğduğu kabul edilen mağaranın yanındaki Mevlid-i Halil Camii birbirine birkaç yüz metre uzaklıktadır. Şehrin güneyindeki Eyyübiye'de Hz. Eyyûb'la ilişkilendirilen mağara ve kuyu, çarşı bölgesinde ise Zengîler dönemine tarihlenen Ulu Cami ile Osmanlı dönemi Gümrük Hanı bulunur.

Şanlıurfa halk arasında "Peygamberler Şehri" olarak anılır. Bu nitelendirme büyük ölçüde yerel geleneğe dayanır: Hz. İbrahim'in doğum yeri konusunda kaynaklar farklı yerler gösterir, Hz. Eyyûb ve Hz. Şuayb ile kurulan bağların tarihî dayanağı ise akademik çalışmalarda zayıf bulunur. Bu rehberde her mekân için hangi bilginin tarihî, hangisinin rivayet olduğunu ayrıca belirtiyoruz. Yaklaşık 44 km güneydeki Harran ve Şuayb Şehri ayrı sayfada ele alınır.

Şanlıurfa, Türkiye'de Hz. İbrahim'le ilişkilendirilen mekânların en yoğun bulunduğu şehirdir. Balıklıgöl çevresindeki yapı topluluğu, Kur'an'da anlatılan ateş kıssasının (Enbiyâ 21/68-70) yüzyıllardır yerel gelenekte nasıl yaşatıldığını gösterir; 17. yüzyılda Evliya Çelebi'nin şehirde "İbrâhim Halil" adlı bir tekkeden söz etmesi bu bağın eskiliğine işaret eder.

Şehir aynı zamanda erken İslam fetihlerinden Osmanlı'ya uzanan kesintisiz bir yerleşim tarihine sahiptir. Harran ile birlikte "Harran ve Şanlıurfa" adıyla 2000 yılından beri UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alır.