Diyarbakır

Diyarbakır, Dicle Nehri'nin batısındaki bazalt bir platoda kurulmuş, kaynaklarda Âmid adıyla geçen şehirdir. Hz. Ömer döneminde, 639'da Iyâz b. Ganm komutasındaki İslam ordusu tarafından fethedildi; bir rivayete göre fetih Hâlid b. Velîd'in katılımıyla gerçekleşti ve bu sırada oğlu Süleyman b. Hâlid'in de aralarında bulunduğu bazı sahabiler şehit düştü. Mervânîler, Artuklular, Eyyûbîler ve Akkoyunlular döneminde önemli bir merkez olan şehir, 1515'te Osmanlı topraklarına katıldı.

Tarihî şehir, yaklaşık 5,8 km uzunluğundaki surlarla çevrilidir. Surlar, İçkale ve Dicle kıyısındaki Hevsel Bahçeleri 2015'te "Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Surların içinde, Anadolu'nun en eski camilerinden sayılan Ulu Cami ve ona bitişik Mesudiye Medresesi, Akkoyunlu dönemine ait Dört Ayaklı Minare, Osmanlı dönemine ait Behram Paşa Camii ve Hasan Paşa Hanı birbirine yürüme mesafesindedir. İçkale'deki Hz. Süleyman Camii, fetih sırasında şehit düştüğü rivayet edilen sahabilerin kabirleriyle ziyaret edilir.

Siyah bazalt taşı, şehrin mimarisine kendine özgü bir görünüm verir; Ulu Cami ve Behram Paşa Camii gibi yapılarda siyah-beyaz taş sıraları dikkat çeker.

Diyarbakır Ulu Camii, planıyla Şam Emevî Camii'nin Anadolu'daki yansıması kabul edilir ve Güneydoğu Anadolu cami mimarisini etkilemiştir. Şehir, erken İslam fetihlerinden Osmanlı'ya kadar kitabeleriyle belgelenmiş bir yapı mirasına sahiptir.