Balkanlarda Osmanlı Camileri: Saraybosna'dan Peç'e Öne Çıkan Yapılar

Balkanlarda ziyaret edilebilecek en önemli Osmanlı camileri arasında Saraybosna'daki Gazi Hüsrev Bey Camii, Üsküp'teki Mustafa Paşa ve Sultan Murad camileri, Prizren'deki Sinan Paşa Camii, Filibe'deki Cuma Camii, Sofya'daki Banyabaşı Camii ve Peç'teki Gazi Kasım Paşa Camii sayılabilir. Bu yapılar, Osmanlı'nın bölgedeki beş asrı aşkın varlığının farklı dönemlerini temsil eder.

Erken dönem: ulucamiler ve ilk sultan vakıfları

Osmanlılar 14. yüzyılın sonundan itibaren Balkan şehirlerinde çarşı ortasında büyük cuma camileri yaptı. Filibe'deki Cuma Camii, çarşının ortasında avlusuz olarak inşa edilmiş bir ulucamidir; bânisinin I. Murad mı yoksa 1425 civarında II. Murad mı olduğu kaynaklarda tartışmalıdır. Sofya'daki Büyük Cami de aynı tiptedir ve bugün arkeoloji müzesi olarak kullanılır. Üsküp'te II. Murad'ın 1436-37'de yaptırdığı Sultan Murad Camii şehirdeki tek padişah vakfıdır; Filibe'deki İmaret Camii (1444-45) ise Balkanların en büyük zaviyeli cami örneği sayılır.

• 

  Cami·Filibe

  Cuma Camii (Hüdâvendigâr Camii)

  Filibe'deki Cuma (Hüdâvendigâr) Camii, şehrin çarşı ortasındaki ulucamisidir; bânisinin I. Murad mı II. Murad mı olduğu tartışmalı erken Osmanlı yapısıdır.

• 

  Müze·Sofya

  Büyük Cami (Arkeoloji Müzesi)

  Sofya'daki Büyük Cami, Rumeli Beylerbeyi Mahmud Paşa'nın 15. yüzyılda yaptırdığı erken Osmanlı yapısıdır; bugün Ulusal Arkeoloji Müzesi'dir.

• 

  Cami·Üsküp

  Sultan Murad Camii (Hünkâr Camii)

  Sultan Murad (Hünkâr) Camii, Üsküp'te II. Murad'ın 1436-37'de yaptırdığı, şehrin tek padişah vakfı olan cami; avlusundaki saat kulesi 1566–1573 tarihlidir.

• 

  Cami·Filibe

  İmaret Camii (Şehâbeddin Paşa Camii)

  Filibe'deki İmaret Camii, Rumeli Beylerbeyi Gazi Şehâbeddin Paşa'nın 1444-45'te tamamlanan külliyesinin, Balkanların en büyük zaviyeli camisi sayılan yapısıdır.

Klasik dönem: tek kubbeli anıtsal camiler

15. yüzyılın sonundan itibaren Balkanlarda kare plan üzerine tek büyük kubbeyle örtülü camiler yaygınlaştı. Üsküp'teki Mustafa Paşa Camii (1492), 16,3 m çaplı kubbesiyle bu tipin erken bir örneğidir. Saraybosna'daki Gazi Hüsrev Bey Camii (1530-31) yan mekânlarıyla tabhaneli camiler tipinin son örneklerinden sayılır. Mostar'daki Karađoz Bey Camii (1558), Prizren'deki Sinan Paşa Camii (1615) ve Peç'teki Gazi Kasım Paşa Camii bu geleneğin farklı bölgelerdeki temsilcileridir.

• 

  Cami·Üsküp

  Mustafa Paşa Camii

  Mustafa Paşa Camii, Üsküp'te Eski Çarşı'ya hâkim tepede 1492'de yapılan, 16,3 m çaplı kubbesi ve 47 m minaresiyle şehrin anıtsal tek kubbeli Osmanlı camisidir.

• 

  Cami·Saraybosna

  Gazi Hüsrev Bey Camii

  Saraybosna Başçarşı'daki Gazi Hüsrev Bey Camii, 1530-31'de yapılan ve avlusunda bânisinin türbesi bulunan Bosna-Hersek'in en önemli Osmanlı camisidir.

• 

  Cami·Mostar

  Karađoz Bey Camii

  Karađoz (Karagöz) Bey Camii, Mostar'da 1558'de Rüstem Paşa'nın kardeşi Hacı Mehmed Bey'in yaptırdığı, medrese ve şadırvanlı avlusuyla külliye camisidir.

• 

  Cami·Prizren

  Sinan Paşa Camii

  Sinan Paşa Camii, Prizren'de Sofu Sinan Paşa'nın 1615'te tamamlattığı, 17,80 m kenarlı kare harimi ve yüksek minaresiyle şehrin siluetine hâkim camidir.

Camiler, köprüler ve çarşılar: aynı vakıf düzeni

Balkanlardaki büyük camiler çoğu zaman köprü, han ve çarşılarla birlikte aynı vakıf sisteminin parçası olarak yapıldı. Mostar'daki Karađoz Bey Camii'nin bânisi Mehmed Bey, Mostar Köprüsü'nün inşasında bina emini olarak görev yaptı; Višegrad'daki Drina Köprüsü de Sokullu Mehmed Paşa'nın vakfiyesinde anılır. Saraybosna'da Gazi Hüsrev Bey'in bedesteni ve dükkânları caminin ve medresenin giderlerini karşılıyordu. Bu nedenle camileri çevrelerindeki köprü ve çarşılarla birlikte gezmek, Osmanlı şehirlerinin nasıl kurulduğunu anlamayı kolaylaştırır.

• 

  Köprü·Mostar

  Mostar Köprüsü

  Mostar Köprüsü (Stari Most), Neretva üzerinde 1557–1566'da yapılan tek kemerli Osmanlı köprüsüdür; 1993'te yıkıldı, 2004'te aslına uygun yeniden açıldı.

• 

  Köprü·Višegrad

  Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü

  Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü, Višegrad'da Drina üzerinde Mimar Sinan'ın 1570'lerde inşa ettiği, 11 kemerli ve 179,5 m uzunluğundaki UNESCO mirası köprüdür.

Geç dönem: boyalı camiler ve yerel süsleme

18. ve 19. yüzyılda Balkan camilerinde barok etkili ve yoğun renkli süslemeler öne çıktı. Şumnu'daki Tombul Camii (1744) Lale Devri üslubunu yansıtır. Kalkandelen'deki Alaca Cami ile Travnik'teki Alaca (Süleymaniye) Camii, cepheleri ve iç mekânları boyalı nakışlarla kaplı yapılardır. Tiran'daki Et'hem Bey Camii (1793–1823) de geç Avrupa ve Osmanlı üsluplarını birleştiren duvar resimleriyle tanınır.

• 

  Cami·Şumnu

  Tombul Camii (Şerif Halil Paşa Camii)

  Tombul Camii, Şumnu'da 1744'te Şerif Halil Paşa'nın yaptırdığı, 40 m minareli, medrese ve kütüphaneli Lale Devri üslubundaki Osmanlı külliyesinin camisidir.

• 

  Cami·Kalkandelen

  Alaca Cami (Paşa Camii)

  Kalkandelen'deki Alaca Cami, cepheleri boyalı nakışlarla kaplı, bugünkü görünümünü 19. yüzyılın ilk yarısında Abdurrahman Paşa'nın yenilemesiyle alan camidir.

• 

  Cami·Travnik

  Alaca Cami (Süleymaniye Camii)

  Travnik'teki Alaca (Šarena, Süleymaniye) Camii, 1815-16'da Vezir Süleyman Paşa'nın yaptırdığı, alt katında bedesten bulunan ve süslemeleriyle tanınan camidir.

• 

  Cami·Tiran

  Et'hem Bey Camii

  Et'hem Bey Camii, Tiran'ın Skanderbeg Meydanı'nda Molla Bey'in 1793'te başlattığı, oğlu Et'hem Bey'in 1822-23'te tamamladığı duvar resimleriyle süslü camidir.

Savaşlar, dönüşümler ve yeniden inşa

Balkanlardaki Osmanlı camilerinin önemli bir kısmı 17. yüzyıldan sonra kaybedildi veya başka işlevlere dönüştürüldü. Peç'teki Gazi Kasım Paşa Camii 1776'dan sonra kiliseye çevrildi ve bugün de Katolik kilisesi olarak kullanılır. 1992–1995 Bosna savaşında Počitelj'deki Hacı Alija Camii'nin minaresi bombalanarak kubbesi çöktü; Banaluka'daki Ferhad Paşa Camii ise 7 Mayıs 1993'te mayınlarla temelinden yıkıldı. Birçok cami savaş sonrasında restore edildi; Hacı Alija Camii 2003'te eski görünümüne kavuştu.

• 

  Cami·Peç

  Gazi Kasım Paşa Camii

  Gazi Kasım Paşa Camii, Peç'in ana meydanında Kanûnî döneminde yapılan, Macaristan'daki en büyük Osmanlı yapısıdır; bugün Katolik kilisesi olarak kullanılır.

• 

  Cami·Počitelj

  Hacı Alija Camii

  Hacı Alija Camii, Počitelj'de 1562-63'te Mûsâ oğlu Hacı Ali'nin yaptırdığı kurşun kubbeli camidir; 1990'larda minaresi yıkıldı, 2003'te restore edildi.

Ziyaret önerileri

• Saraybosna, Mostar ve Üsküp, birbirine yürüme mesafesindeki birden çok tarihî camiyle bölgeyi tanımak için iyi başlangıç noktalarıdır.
• Kilise veya müze olarak kullanılan yapılarda (Peç'teki Gazi Kasım Paşa Camii, Sofya'daki Büyük Cami) ziyaret koşulları kurumların kendi programına bağlıdır.
• Camilere namaz vakitleri dışında ve uygun kıyafetle girilmesi beklenir.