Kudüs'te Mescid-i Aksa Rehberi: Harem-i Şerif'te Neler Var?

Mescid-i Aksa, Kudüs'ün eski şehrinde surlarla çevrili, yaklaşık 145.000 m²'lik bir platform üzerindeki kutsal alandır. Kur'an'da İsrâ sûresinin ilk âyetinde adı geçer ve Müslümanların ilk kıblesidir. Günlük dilde çoğu zaman alanın güneyindeki Kıble Mescidi kastedilse de TDV İslâm Ansiklopedisi'nin belirttiği gibi, Kâbe'ye çevresiyle birlikte Mescid-i Harâm denildiği gibi Mescid-i Aksâ'ya da çevresiyle birlikte Harem-i Şerif denir.

Mescid-i Aksa'nın dinî önemi

İsrâ âyeti (17/1), Hz. Peygamber'in bir gece Mescid-i Harâm'dan “çevresi mübarek kılınan” Mescid-i Aksâ'ya götürüldüğünü bildirir; İslam âlimleri bu mescidin Kudüs'teki Beytülmakdis olduğunda ittifak eder. Hicretten sonra 16–17 ay boyunca Müslümanlar namazda Kudüs'e yöneldi. Buhârî ve Müslim'in naklettiği hadise göre Mescid-i Aksâ, ibadet amacıyla yolculuk yapılması teşvik edilen üç mescitten biridir; Müslim'in rivayetinde Hz. Peygamber'in İsrâ gecesi burada peygamberlere imam olarak namaz kıldırdığı anlatılır.

Kubbetü's-Sahra ile Kıble Mescidi arasındaki fark

Altın kubbeli sekizgen yapı Kubbetü's-Sahra'dır. Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân döneminde 691'de tamamlanan yapı, Sahre denilen kutsal kayayı örter ve bir camiden çok ziyaretgâh olarak planlanmıştır. Alanın güney ucundaki gri kubbeli Kıble Mescidi ise cuma namazlarının kılındığı ana camidir; Hz. Ömer'in 638'de yaptırdığı basit mescidin yerinde Emevîler döneminde inşa edilmiş, depremlerden sonra defalarca yenilenmiştir. Her iki yapı da geniş anlamda Mescid-i Aksâ'nın parçasıdır.

• 

  Mescit·Kudüs

  Kubbetü's-Sahra

  Emevî Halifesi Abdülmelik'in 691'de tamamlattığı, Sahre denilen kutsal kayayı örten sekizgen yapı; İslam mimarisinin ayakta kalan en eski anıtlarından.

• 

  Cami·Kudüs

  Kıble Mescidi

  Harem-i Şerif'in güneyindeki gri kubbeli ana cami; Emevîler döneminde yapıldı, bugünkü planı büyük ölçüde 1034 depremi sonrası Fâtımî onarımına dayanır.

Harem-i Şerif'teki diğer yapılar

Platform üç seviyeden oluşur. Zemin seviyesinde, halk arasında “Süleyman'ın ahırları” diye bilinen ve 1996'dan beri namazgâh olarak kullanılan Mervânî Mescidi yer alır. En üst terasta Kubbetü's-Sahra'nın hemen doğusunda, Emevî döneminden kalan açık kenarlı Kubbetü's-Silsile bulunur. Batı kesimdeki Kayıtbay Sebili ise oymalı taş kubbesiyle Kahire dışındaki Memlük mimarisinin seçkin örneklerindendir.

• 

  Mescit·Kudüs

  Mervânî Mescidi

  Harem-i Şerif'in güneydoğusundaki yeraltı tonozlu salon; halk arasında “Süleyman'ın ahırları” diye bilinir, 1996'dan beri namazgâh olarak kullanılır.

• 

  Minare ve Anıt·Kudüs

  Kubbetü's-Silsile

  Kubbetü's-Sahra'nın hemen doğusunda, Emevî döneminde 691–692'de yapıldığı kabul edilen yanları açık kubbe; Harem-i Şerif'in en eski yapılarından.

• 

  Sebil ve Çeşme·Kudüs

  Kayıtbay Sebili

  Memlük Sultanı Kayıtbay'ın Harem-i Şerif'in batı kesiminde yeniden yaptırdığı, oymalı taş kubbesiyle Kahire dışındaki Memlük mimarisinin seçkin örneği sebil.

Harem'in çevresi: Burak Duvarı, surlar ve Bâbürrahme

Harem'in batı istinat duvarının açıkta kalan kesimi Müslümanlarca Burak Duvarı olarak anılır; İsrâ gecesi Burak'ın Mescid-i Aksâ yakınında bağlandığı rivayetiyle ilişkilendirilir. Yahudiler aynı duvarı Batı Duvarı olarak adlandırır ve en kutsal ibadet yeri sayar. Doğu surunun dibindeki Bâbürrahme Mezarlığı'nda Şeddâd b. Evs gibi sahabilere nisbet edilen kabirler bulunur. Eski şehri çevreleyen surlar ise Kanûnî Sultan Süleyman döneminde 1536–1540 yıllarında yapılmıştır.

• 

  Arkeolojik Alan·Kudüs

  Burak Duvarı

  Harem-i Şerif'in batı istinat duvarının bir bölümü; Müslümanlarca Burak'la ilişkilendirilir, Yahudiler için en kutsal ibadet yeridir.

• 

  Mezarlık·Kudüs

  Bâbürrahme Mezarlığı

  Harem-i Şerif'in doğu suru boyunca uzanan tarihî Müslüman mezarlığı; Şeddâd b. Evs ve Ubâde b. Sâmit gibi sahabilerin kabirleri burada gösterilir.

• 

  Kale ve Sur·Kudüs

  Kudüs Surları

  Kanûnî Sultan Süleyman'ın 1536–1540'ta yaptırdığı, eski Kudüs'ü çevreleyen 3 km'yi aşkın, 34 kuleli ve yedi kapılı Osmanlı surları.

• 

  Cami·Kudüs

  Hz. Ömer Mescidi (Kudüs)

  Kıyâme Kilisesi'nin güney avlusunun karşısında, Hz. Ömer'in kilise dışında namaz kıldığı rivayet edilen yerde Eyyûbî döneminde yapılan küçük cami.

Kısa tarihçe

1. 638: Hz. Ömer Kudüs'ü barış antlaşmasıyla teslim aldı ve Sahre'nin güneyinde basit bir mescit yaptırdı.
2. 691: Abdülmelik b. Mervân Kubbetü's-Sahra'yı tamamlattı.
3. 705–715: I. Velîd döneminde Kıble Mescidi inşa edildi.
4. 1099–1187: Haçlı işgalinde yapılar kilise ve saray olarak kullanıldı; Selâhaddîn-i Eyyûbî 1187'de alanı yeniden İslam ibadetine açtı.
5. 1536–1552: Kanûnî Sultan Süleyman surları yaptırdı ve Kubbetü's-Sahra'nın dış cephesini çinilerle kaplattı.
6. 1969: Kıble Mescidi'ndeki yangında Nûreddin Zengî'nin minberi yandı.

Ziyaret ederken

• Kubbetü's-Sahra, Kıble Mescidi ve Mervânî Mescidi için en az yarım gün ayırın.
• Namaz vakitlerinde turistik gezi yapılmaz; ziyaretinizi vakitlere göre planlayın.
• Kıyafetinizin cami adabına uygun olmasına dikkat edin; kapalı ibadet mekânlarına ayakkabıyla girilmez.