Delhi ve Agra'da İslam Mirası: Sultanlıktan Bâbürlülere

Delhi ve Agra'daki başlıca İslami mekânlar Kutub Minar Külliyesi, Hümâyun Türbesi, Nizâmeddin Evliyâ Dergâhı, Delhi Cuma Mescidi, Kızıl Kale, Tac Mahal ve Agra Kalesi'dir. Agra'ya yakın Fatehpur Sikri ile Rajasthan'daki Ajmer de bu mirasın ayrılmaz parçalarıdır. Bunlardan Kutub Minar, Hümâyun Türbesi, Kızıl Kale, Tac Mahal ve Agra Kalesi ile Fatehpur Sikri, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

Delhi Sultanlığı: Kutub Minar ve ilk camiler

İslam'ın Hint alt kıtasındaki kalıcı hâkimiyeti 1206'da Kutbüddin Aybeg'in kurduğu Delhi Sultanlığı ile başladı. Aybeg'in Delhi'de yaptırdığı Kuvvetü'l-İslâm Camii ve 1199'da temeli atılan Kutub Minar, UNESCO'ya göre Batı Asya'da gelişen klasik İslam mimarisinin Hindistan'a girişini temsil eder. 72,5 metrelik minare, Hindistan'ın en yüksek taş kulesidir. Delhi'deki Lodi Bahçesi ise sultanlığın son dönemine ait sekizgen ve kare planlı türbeleri barındırır.

• 

  Külliye·Delhi

  Kutub Minar Külliyesi

  Delhi Sultanlığı'nın ilk yıllarından Kuvvetü'l-İslâm Camii, 72,5 metrelik Kutub Minar ve İltutmış Türbesi'ni kapsayan UNESCO listesindeki yapı grubu.

• 

  Türbe·Delhi

  Lodi Bahçesi

  Delhi Sultanlığı'nın Seyyid ve Lodi dönemlerinden kalma türbe, cami ve köprüleri barındıran, Muhammed Şah ve İskender Lodi türbeleriyle bilinen park.

Çiştiyye dergâhları

Hint alt kıtasında İslam'ın yayılmasında sûfîlerin, özellikle Çiştiyye şeyhlerinin rolü büyüktür. Tarikatın Hindistan'daki kurucusu Muînüddin Çiştî 1236'da Ajmer'de, silsilenin en etkili şeyhlerinden Nizâmeddin Evliyâ ise 1325'te Delhi'de vefat etti. Her iki dergâh da bugün Hindistan'ın en önemli ziyaretgâhları arasındadır; TDV'ye göre Ajmer'deki urs günlerinde yüz binlerce kişi toplanır. Ekber Şah'ın saygı duyduğu Şeyh Selîm Çiştî'nin türbesi ise Fatehpur Sikri Cuma Mescidi'nin avlusundadır.

• 

  Tekke ve Dergâh·Delhi

  Nizâmeddin Evliyâ Dergâhı

  Çiştiyye şeyhi Nizâmeddin Evliyâ'nın 1325'te vefat ettiği Gıyâspûr'daki kabri etrafında gelişen ve yedi asırdır ziyaret edilen Delhi'nin en önemli dergâhı.

• 

  Tekke ve Dergâh·Ajmer

  Muînüddin Çiştî Dergâhı

  Çiştiyye'nin Hindistan'daki kurucusu Muînüddin Çiştî'nin 1236'da defnedildiği, Mâlvâ sultanları ve Bâbürlülerin eklemeleriyle büyüyen dergâh külliyesi.

• 

  Türbe·Fatehpur Sikri

  Şeyh Selîm Çiştî Türbesi

  Fatehpur Sikri Cuma Mescidi'nin avlusunda, Ekber Şah'ın saygı duyduğu Çiştî şeyhi Selîm Çiştî için 1580–81'de tamamlanan beyaz mermer türbe.

Bâbürlü türbeleri: Hümâyun'dan Tac Mahal'e

1560'larda yapılan Hümâyun Türbesi, UNESCO'ya göre Bâbürlü mimarisiyle özdeşleşen anıtsal bahçeli türbelerin ilkidir; Kur'an'daki cennet tasvirinden esinlenen çarbağ bahçesi burada ilk kez bu ölçekte uygulandı. Bu gelenek, Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için 1632–1648 yılları arasında yaptırdığı Tac Mahal'de doruğa ulaştı. Tac Mahal bir cami değil türbedir; ASI'ye göre kompleks cuma günleri turistlere kapalıdır ve bu günde yalnızca batısındaki camide kılınan öğle namazı için açılır.

• 

  Türbe·Delhi

  Hümâyun Türbesi

  Bâbürlü hükümdarı Hümâyun için 1560'larda yapılan, Hindistan'daki ilk büyük bahçeli türbe; 150'den fazla hanedan üyesinin kabriyle 'Bâbürlülerin yatakhanesi'.

• 

  Türbe·Agra

  Tac Mahal

  Şah Cihan'ın eşi Mümtaz Mahal için 1632'de başlatıp 1648'de tamamlattığı, Yamuna kıyısında çarbağ bahçesi içindeki beyaz mermer türbe; UNESCO listesinde.

• 

  Türbe·Agra

  İtimâdüddevle Türbesi

  Nurcihan'ın babası vezir Mirza Gıyas Bey için 1628'de tamamlanan, Yamuna'nın sol kıyısında çarbağ bahçesi ortasındaki dört kuleli mermer türbe.

Bâbürlü başkentleri: Agra, Fatehpur Sikri ve Şahcihanâbâd

Bâbürlüler başkentlerini birkaç kez değiştirdi. Ekber Şah Agra Kalesi'ni 1565–1573 yıllarında yeniden inşa ettirdi, ardından 1570'lerin başında Fatehpur Sikri'yi kurdu ve 1585'te Lahor'a geçti. Şah Cihan 1638'de başkenti Delhi'ye taşıyarak Şahcihanâbâd'ı kurdu; Kızıl Kale ve Delhi Cuma Mescidi bu yeni şehrin merkezini oluşturdu. TDV'ye göre Delhi Cuma Mescidi, Fatehpur Sikri Ulucamii'nin planını örnek alarak inşa edildi ve Bâbürlü cuma camisi geleneğinin en üst seviyesini temsil eder.

• 

  Kale ve Sur·Agra

  Agra Kalesi

  Ekber Şah'ın 1565–1573'te kırmızı kumtaşıyla yeniden inşa ettirdiği, Şah Cihan'ın mermer saraylarını ve camilerini barındıran Yamuna kıyısındaki saray-kale.

• 

  Cami·Fatehpur Sikri

  Fatehpur Sikri Cuma Mescidi

  Ekber Şah'ın 1571–72'de tamamlattığı, kitabesine göre Mescid-i Harâm'dan sonra en büyük mabet olması istenen ve Selîm Çiştî Türbesi'ni barındıran cami.

• 

  Kale ve Sur·Delhi

  Kızıl Kale

  Şah Cihan'ın yeni başkenti Şahcihanâbâd için 1639'da kurduğu, kırmızı kumtaşı surlarıyla Bâbürlü iktidarının simgesi olan saray-kale; 2007'den beri UNESCO'da.

• 

  Cami·Delhi

  Delhi Cuma Mescidi

  Şah Cihan'ın yeni başkenti Şahcihanâbâd'da 1650'lerde tamamlanan, 25.000 kişilik avlusu ve iki 40 metrelik minaresiyle Hindistan'ın en büyük camisi.

Pratik bilgiler

• ASI'ye göre Tac Mahal cuma günleri turistik ziyarete kapalıdır; Agra ve Fatehpur Sikri'deki diğer ASI anıtları gün doğumundan gün batımına kadar açıktır.
• Delhi Cuma Mescidi'nde yabancı ziyaretçiler için ayrı turist saatleri ve giriş ücreti uygulanır (Delhi Turizm).
• Delhi ile Agra arasında tren veya karayoluyla ulaşım mümkündür; Fatehpur Sikri Agra'nın 37 km güneybatısındadır.
• Camilerde ve dergâhlarda omuz ve dizleri örten kıyafet giyilmelidir.