Anadolu'nun Selçuklu Darüşşifaları: Kayseri, Sivas, Divriği ve Amasya

Darüşşifa (şifa evi) ya da bîmâristan, İslam dünyasında vakıf gelirleriyle işletilen hastanelere verilen addır. Anadolu'da bu kurumların günümüze ulaşan en erken örnekleri 13. yüzyıla aittir: Kayseri'deki Gevher Nesibe Şifahanesi (1205-1206), Sivas'taki I. İzzeddin Keykâvus Darüşşifası (1217), Divriği'deki Turan Melek Darüşşifası (1228-1229) ve İlhanlılar döneminden Amasya Darüşşifası (1308-1309). Bu yapıların çoğu medrese planında, bir avlu çevresine dizilmiş eyvan ve odalardan oluşur.

Kayseri: Gevher Nesibe Şifahanesi

I. Gıyâseddin Keyhusrev'in kız kardeşi Gevher Nesibe Sultan adına yapılan külliye, darüşşifa (Şifaiye) ile bitişiğindeki tıp medresesinden (Gıyasiye) oluşur ve halk arasında Çifte Medrese diye anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi yapıyı Anadolu'da İslâmî döneme ait en eski hastane olarak tanımlar. Kuruluşunu Gevher Nesibe'nin hastalığına ve vasiyetine bağlayan anlatı ise bir halk rivayetidir. Yapı bugün müze olarak kullanılmaktadır.

• 

  Medrese·Kayseri

  Gevher Nesibe Şifahanesi

  I. Gıyâseddin Keyhusrev'in kız kardeşi Gevher Nesibe adına 1205-1206'da yapılan darüşşifa ve tıp medresesi; Anadolu'nun en eski İslâmî dönem hastanesi.

Sivas: I. İzzeddin Keykâvus Darüşşifası

Sultan I. İzzeddin Keykâvus'un 1217'de yaptırdığı darüşşifa, açık avlulu ve üç eyvanlı planıyla Anadolu'nun büyük Selçuklu sağlık yapılarındandır. Vakfiyesine göre burada tıp öğretimi de yapılıyordu ve kurumun gelirleri Sivas'ta yetmiş, Ereğli'de otuz dükkân ile birçok köyden sağlanıyordu. Sultanın 1220'deki ölümünden sonra güney eyvan onun türbesine dönüştürüldü.

• 

  Medrese·Sivas

  Şifaiye Medresesi

  Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus'un 1217'de yaptırdığı darüşşifa; güney eyvanı sultanın ölümünden sonra çinili türbesine dönüştürüldü.

Divriği: Turan Melek Darüşşifası

Mengücekli Emîri Ahmed Şah'ın eşi Turan Melek'in yaptırdığı darüşşifa, Ulu Camii'ye bitişik olarak tek bir kütle içinde tasarlandı. Anıtsal batı taç kapısından girilen yapının ortasında, üzeri aydınlık fenerli kubbeyle örtülü sekizgen bir havuz bulunur. UNESCO, darüşşifanın tonoz tekniğini caminin harimiyle eşdeğer bir başarı olarak niteler; külliye 1985'ten beri Dünya Mirası Listesi'ndedir.

• 

  Cami·Divriği

  Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası

  Mengücekli Emîri Ahmed Şah ve eşi Turan Melek'in 1228-1229'da yaptırdığı, taç kapılarıyla ünlü cami ve darüşşifa; 1985'ten beri UNESCO Dünya Mirası.

Amasya: İlhanlı dönemi darüşşifası

İlhanlı Hükümdarı Olcaytu döneminde, eşi İlduş Hatun'un kölesi Anber b. Abdullah ile Anadolu Emîri Ahmed Bey tarafından 1308-1309'da yaptırılan Amasya Darüşşifası, şehirde İlhanlı döneminden kalan tek eserdir. Kapı kilit taşındaki diz çökmüş insan kabartması bu yapıya özgüdür. Bugün Sabuncuoğlu Tıp ve Cerrahi Tarihi Müzesi olarak kullanılan yapıda, 15. yüzyılda burada başhekimlik yapan Sabuncuoğlu Şerefeddin'in cerrahi eserindeki çizimlere göre üretilmiş aletler sergilenir.

• 

  Medrese·Amasya

  Amasya Darüşşifası

  İlhanlı Hükümdarı Olcaytu döneminde, eşi İlduş Hatun'un kölesi Anber b. Abdullah'ın 1308-1309'da yaptırdığı darüşşifa; bugün tıp tarihi müzesi.

Vakıf düzeni ve bâniler

Bu hastaneler vakıf gelirleriyle yaşatıldı. Sivas'taki darüşşifanın vakfiyesi dükkân ve köy gelirlerini kuruma bağlarken, Kayseri'de Osmanlı vakıf kayıtları 1584'te Şifaiye ve Gıyasiye müderrislerine ve öğrencilerine günlük ödenek ayrıldığını gösterir. Bânilerin arasında kadınların öne çıkması da dikkat çekicidir: Divriği'deki darüşşifayı Turan Melek yaptırdı, Kayseri'dekinin Gevher Nesibe adına kurulduğu kitabe ve kaynaklarla bilinir.

Ziyaret önerisi

• Kayseri'deki Gevher Nesibe Şifahanesi ile Sivas'taki Keykâvus Darüşşifası, iki şehri kapsayan bir Selçuklu gezisinde art arda görülebilir.
• Divriği için Sivas'tan ayrı bir gün ayırın; darüşşifanın batı taç kapısını caminin kuzey ve batı kapılarıyla karşılaştırarak inceleyin.
• Amasya Darüşşifası, Yeşilırmak kıyısındaki Selçuklu ve Osmanlı yapılarıyla birlikte yarım günlük bir yürüyüşe eklenebilir.
• Müzeye dönüştürülmüş yapıların güncel saatlerini ziyaretten önce ilgili kurumlardan teyit edin.