İsfahan

İsfahan, İran'ın ortasında, Zâyenderûd ırmağı kıyısında yer alan ve en çok benimsenen rivayete göre 644'te Müslümanların eline geçen tarihî şehirdir. Selçuklu Sultanı Melikşah imparatorluk merkezini Rey'den İsfahan'a taşıyınca şehir büyük bir imar dönemine girdi. 8. yüzyılda kurulan Cuma Camii bu dönemde dört eyvanlı plana kavuştu; Nizâmülmülk ve Tâcülmülk'ün yaptırdığı iki kubbe bugün de ayaktadır.

Şehrin bugünkü simgeleri Safevî dönemine aittir. I. Şah Abbas, başkenti resmen İsfahan'a taşımadan önce 1590–91'de başlattığı imar programıyla eski şehrin güneybatısında yeni bir meydan (Nakş-ı Cihan) ve Çaharbağ caddesini kurdurdu. Meydanın dört yanını Şah (İmam) Camii, Şeyh Lütfullah Camii, Âlî Kapu Sarayı ve Kayseriye Çarşısı'nın kapısı çevreler. Zâyenderûd üzerindeki Siosepol (1602–1607) ve Hâcû (1650) köprüleri ile 1647'de tamamlanan Çehel Sütun Sarayı aynı imar anlayışının ürünleridir.

Nakş-ı Cihan Meydanı 1979'da, Cuma Camii 2012'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı; Çehel Sütun bahçesi 2011'de listeye giren "İran Bahçesi" alanının bileşenlerinden biridir. Meydan çevresindeki yapılar birbirine yürüme mesafesindedir; Cuma Camii meydanın kuzeydoğusunda eski çarşının içinden, köprüler ise güneyde Çaharbağ üzerinden ulaşılarak gezilebilir.

İsfahan, Selçuklu'dan Safevîlere İran-İslam mimarisinin gelişimini tek bir şehirde izleme imkânı sunar. UNESCO, Cuma Camii'ni on iki asırlık cami mimarisini özetleyen ve dört eyvanlı avlu düzenini cami mimarisine uyarlayan ilk yapı olarak tanımlar.

Nakş-ı Cihan Meydanı, çevresindeki cami, saray ve çarşıyla Safevî başkentinin dinî, siyasi ve ticari hayatını tek bir planda birleştiren bir kent tasarımıdır. UNESCO meydanı dünyanın en büyük kent meydanlarından biri olarak anar.