Türkistan

Türkistan, Kazakistan'ın güneyinde, Siriderya'nın (Seyhun) doğusundaki ovada yer alan tarihî şehirdir. Ortaçağda Yesi (Yassı) adıyla bilinen yerleşim, yakınındaki Şâvegar şehrine bağlıydı; TDV'ye göre İslam orduları bu bölgeye 752'de ulaştı.

12. yüzyılda Hoca Ahmed Yesevî, Buhara'da Yûsuf el-Hemedânî'nin yanında yetiştikten sonra Yesi'ye döndü ve 1166'daki vefatına kadar burada irşad faaliyetini sürdürdü. "Hazret-i Türkistan" diye anılması nedeniyle şehir de zamanla Türkistan adını aldı.

Timur, 1389–1405 yılları arasında Yesevî'nin eski ve küçük türbesinin yerine bugünkü anıtsal yapıyı inşa ettirdi. 38,7 metre yüksekliğindeki, otuz beş odalı bu hankah-türbe, Timur'un 1405'teki ölümü üzerine tamamlanamadı; giriş cephesinin bitmemiş hâli dönemin inşa tekniklerini gösteren bir belge olarak korunur. Türbenin önünde Uluğ Bey'in kızı Rabia Sultan Begim'in türbesi yer alır.

16. ve 17. yüzyıllarda şehir bir dönem Kazak hanlarının merkezi oldu; türbenin çevresine han ve beylerin mezarları eklendi. Hoca Ahmed Yesevî Türbesi 2003'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı ve bugün Türkiye ile Orta Asya'dan gelen ziyaretçilerin başlıca durağıdır. Yesevî'nin ilk mürşidi olarak anılan Arslan Baba'ya nispet edilen türbe ise yaklaşık 50 km güneydeki Otrar harabelerinin yakınındadır.

UNESCO, türbeyi Timurlu mimarisinin en büyük ve en iyi korunmuş örneklerinden biri olarak tanımlar ve yapının bölgede İslam'ın sûfî tarikatlar aracılığıyla yayılmasıyla yakından ilişkili olduğunu belirtir.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Yesevî Külliyesi'nin Rus ilhakından sonra da önemini kaybetmediğini ve İç Asya'da Müslüman Türklerin en büyük ziyaretgâhı olmayı sürdürdüğünü kaydeder.