Türkistan ve Hoca Ahmed Yesevî Türbesi Rehberi

Türkistan'da ziyaret edilecek en önemli yer, Kazakistan'ın güneyinde, 12. yüzyıl sûfîsi Hoca Ahmed Yesevî'nin kabri üzerinde Timur'un yaptırdığı türbedir. 2003'ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde olan yapı, Timurlu mimarisinin en büyük ve en iyi korunmuş örneklerinden biridir. Türbenin önünde Uluğ Bey'in kızı Rabia Sultan Begim'in türbesi, yaklaşık 50 km güneyde ise Yesevî'nin ilk mürşidi olarak anılan Arslan Baba'ya nispet edilen türbe bulunur.

Hoca Ahmed Yesevî kimdir?

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ahmed Yesevî, bugünkü Çimkent yakınlarındaki Sayram'da doğdu. Buhara'da Yûsuf el-Hemedânî'nin yanında yetişti ve onun halifelerinden biri oldu. Daha sonra Yesi'ye dönerek 1166'daki vefatına kadar burada irşad faaliyetini sürdürdü. Altmış üç yaşına geldiğinde, Hz. Peygamber'in vefat yaşına ulaştığı için tekkesinin yanındaki yer altı çilehanesine çekildiği ve ömrünün geri kalanını orada geçirdiği aktarılır.

Yesevî'ye atfedilen hikmetler, Türk boyları arasında tasavvuf düşüncesinin yayılmasında etkili oldu. TDV, Dîvân-ı Hikmet nüshaları arasındaki büyük farkların metnin zaman içinde farklı kişilerce genişletildiğini gösterdiğini belirtir. "Hazret-i Türkistan" diye anılması nedeniyle Yesi şehri de zamanla Türkistan adını aldı.

Türbenin mimarisi

UNESCO'ya göre Timur, 1389–1405 yılları arasında Yesevî'nin 12. yüzyıldan kalan küçük türbesinin yerine bugünkü yapıyı inşa ettirdi; inşaat Timur'un ölümüyle durdu ve ana giriş cephesi yarım kaldı. 38,7 metre yüksekliğindeki yapıda otuz beş oda bulunur ve türbe, cami, kütüphane ve yemekhane gibi işlevleri bir arada barındırır.

Merkezdeki Kazandık salonunu 18,2 metre çaplı, Orta Asya'nın en büyük kubbesi örter. ICOMOS'un değerlendirmesine göre salonun ortasında 1399 tarihli, 2,2 metre çapında ve yaklaşık 2 ton ağırlığında tunç bir kazan bulunur. Yesevî'nin kabri, yapının kuzeybatı ucundaki çift kubbeli türbe odasındadır. UNESCO, yapının özellikle Semerkant'taki Timurlu anıtlarına örnek olduğunu vurgular.

• 

  Türbe·Türkistan

  Hoca Ahmed Yesevî Türbesi

  Hoca Ahmed Yesevî Türbesi, Timur'un 1389–1405'te Türkistan'da yaptırdığı, Orta Asya'nın en büyük kubbesine sahip yarım kalmış hankah-türbedir.

• 

  Türbe·Türkistan

  Rabia Sultan Begim Türbesi

  Rabia Sultan Begim Türbesi, Türkistan'da Hoca Ahmed Yesevî Türbesi'nin önünde yer alan ve Uluğ Bey'in kızı Rabia Sultan Begim'e ait olan türbedir.

Hilvet: Yesevî'nin yer altı çilehanesi

Türbenin güneyinde, yer altındaki bir dehliz, kubbeli bir mescit ve daha küçük bir çilehaneden oluşan Hilvet bulunur. TDV İslâm Ansiklopedisi, Yesevî'nin 63 yaşından sonra yer altına çekildiği anlatısının bu yapılarla açıklandığını ve yapıların Yesevî dönemine uyan özellikler gösterdiğini kaydeder. Yapının Yesevî'nin kullandığı çilehane olduğu bilgisi bu değerlendirmeye ve geleneğe dayanır.

• 

  Mescit·Türkistan

  Hilvet Yer Altı Mescidi

  Hilvet, Türkistan'da Yesevî Türbesi'nin yakınında, Ahmed Yesevî'nin 63 yaşından sonra çekildiği çilehane olarak bilinen yer altı mescidi ve dehlizidir.

Timur'dan Kazak hanlarına

TDV'ye göre Timur, türbeyi zaferlerine şükür nişanesi olarak yeniden inşa ettirdi. 16. yüzyılda Safevî Şah İsmail'in bölgeye yönelik baskısı karşısında Hanefî Türkistanlılar Yesevî Külliyesi'ni manevi bir sığınak olarak gördü; şehir bir süre Kazak hanlarının merkezi oldu ve külliyenin içine han ve hatunların mezarları eklendi. 1864'teki Rus ilhakından sonra da külliye, İç Asya'da Müslüman Türklerin en büyük ziyaretgâhı olmayı sürdürdü.

Arslan Baba Türbesi: rivayet ve tarih

Arslan Baba, Yesevî'nin ilk mürşidi olarak anılır. Yesevî menkıbeleri onu yüzyıllarca yaşamış bir sahabi olarak anlatır ve Hz. Peygamber'in emanet ettiği bir hurmayı Yesevî'ye ulaştırdığını söyler. TDV bu anlatıların efsanevî olduğunu, ancak Arslan Baba'nın tarihî bir şahsiyet olmasının mümkün bulunduğunu belirtir. Kabrinin yeri de tartışmalıdır: kaynaklar Otrar'ı, Türkistan'daki Yesevî Türbesi'ni veya Kırgızistan'daki Bazar Korgan'ı gösterir.

• 

  Türbe·Otrar

  Arslan Baba Türbesi

  Arslan Baba Türbesi, Otrar yakınında, Ahmed Yesevî'nin ilk mürşidi olarak anılan ve menkıbelerde sahabeden sayılan Arslan Baba'ya nispet edilen türbedir.