Meşhed

Meşhed, İran'ın kuzeydoğusunda, Horasan bölgesinde, eski Tûs şehrinin yaklaşık 25 km uzağında gelişen şehirdir. Abbâsî Halifesi Hârûnürreşîd 809'da Tûs bölgesindeki Senâbâd köyünde vefat ederek buraya defnedildi. Dokuz yıl sonra Halife Me'mûn'un veliahdı Ali er-Rızâ aynı köyde âniden vefat edince Me'mûn onu babasının kabrinin yanına defnettirdi.

Şiîler Ali er-Rızâ'nın zehirlenerek şehit edildiğine inandığından kabrin bulunduğu yere "şehadet yeri, mübarek türbe" anlamında Meşhed denildi; küçük köy zamanla büyük bir ziyaret şehrine dönüştü. Şehri Meşhed adıyla anan ilk müellif 10. yüzyıl coğrafyacısı Makdisî'dir. Türbe, Gazneli Sebük Tegin döneminde yıkıldı, Sultan Mahmud tarafından yeniden yaptırıldı; Selçuklu, İlhanlı, Timurlu ve Safevî dönemlerinde genişletildi.

Şehrin merkezini türbe, avlular, camiler ve medreselerden oluşan İmam Rıza Türbesi külliyesi (Âsitân-ı Kuds-i Razavî) oluşturur. Külliyenin güneyindeki Gevherşad Camii, Timurlu Hükümdarı Şâhruh'un eşi Gevher Şad tarafından 1418'de yaptırılmıştır. Külliye 2017'de İran tarafından UNESCO Geçici Listesi'ne önerilmiştir. Visit Iran'a göre Meşhed bugün Tahran'dan sonra İran'ın en kalabalık ikinci şehridir ve ekonomisi büyük ölçüde ziyaretçilere dönük hizmet sektörüne dayanır.

İmam Rıza Türbesi, İran'daki Şiî ziyaret geleneğinin merkezidir. TDV İslâm Ansiklopedisi, türbenin Şiîlerin yanı sıra Sünnî devlet adamlarınca da ziyaret edildiğini kaydeder.

Gevherşad Camii, Timurlu mimarisinin en önemli eserlerinden biri olarak dört eyvanlı cami planının gelişiminde yer tutar.