Ürdün'deki Sahabe Türbeleri: Mûte'den Ürdün Vadisi'ne

Ürdün'deki sahabe türbeleri iki tarihî olayla bağlantılıdır: Hz. Peygamber döneminde Bizans'a karşı yapılan ilk savaş olan Mûte Savaşı (629) ve Hz. Ömer döneminde Suriye'deki İslam ordusunu etkileyen Amvâs vebası (639). Birinci grup güneyde, Kerek yakınlarındaki Mûte ve el-Mezâr'da; ikinci grup Amman'ın kuzeybatısındaki Ürdün Vadisi'ndedir.

Mûte Savaşı ve el-Mezâr türbeleri

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hz. Peygamber 3000 kişilik orduyu Mûte'ye gönderirken sancağı sırasıyla Zeyd b. Hârise, Câfer b. Ebû Tâlib ve Abdullah b. Revâha'ya vermesini emretti; üç kumandan da bu sırayla şehit düştü. Sancağı alan Hâlid b. Velîd, sayıca çok üstün düşman karşısında orduyu geri çekerek Medine'ye ulaştırdı. Savaşta iki kolu kesilen Câfer, Hz. Peygamber'in müjdesi nedeniyle “Tayyâr” (uçan) lakabıyla anılır. el-Mezâr'daki türbeler üç kumandana ait kabul edilir; kabirlerin bugünkü yapılarla eşleştirilmesi geleneğe dayanır.

Savaşın yapıldığı yer olarak kabul edilen alanda bugün şehitlerin adlarının yazıldığı bir anıt ve yanında Meşhed Camii bulunur. Kuzeydeki Kerek Kalesi ise Haçlılar döneminin ve Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin bölgedeki mücadelesinin hatırasını taşır; Mûte ziyaretiyle birlikte görülebilir.

• 

  Türbe·Mûte

  el-Mezâr Sahabe Türbeleri (Câfer-i Tayyâr Camii)

  Mûte'nin güneyindeki el-Mezâr'da, 629'da Mûte Savaşı'nda şehit düşen Câfer-i Tayyâr, Zeyd b. Hârise ve Abdullah b. Revâha'ya ait kabul edilen türbeler.

• 

  Tarihî Savaş Alanı·Mûte

  Mûte Şehitleri Anıtı ve Meşhed Camii

  Mûte'de 629 Mûte Savaşı'nın şehitlerini anmak için yapılan anıt ve yanındaki Meşhed Camii; Hz. Peygamber döneminde Bizans'a karşı ilk savaşın hatırası.

• 

  Kale ve Sur·Mûte

  Kerek Kalesi

  Mûte'nin kuzeyindeki Kerek'te, Haçlıların 1139–1142'de yaptığı, Selâhaddîn'in kuvvetlerince 1187'den sonra alınıp Eyyûbî–Memlük döneminde güçlendirilen kale.

Amvâs vebası ve Ürdün Vadisi türbeleri

639'da (h. 18) Kudüs yakınlarındaki Amvâs'ta başlayan veba salgını, Suriye'deki ordunun başkumandanı Ebû Ubeyde b. Cerrâh'ın ve onun yerine geçen Muâz b. Cebel'in ölümüne yol açtı; vahiy kâtibi ve kumandan Şürahbîl b. Hasene de aynı salgında vefat etti. TDV, Ebû Ubeyde'nin Beysân'a bağlı Amtâ köyünde defnedildiğini, Muâz'ın kabrinin kendi adıyla anılan köyde, Şürahbîl'in kabrinin ise Vâdilyâbis köyündeki bir camide olduğunu kaydeder. Şair ve cengâver sahabi Dırâr b. Ezver'in kabri de vadideki Dırâr köyünde gösterilir; ancak Dırâr'ın ölüm tarihi ve yeri tartışmalıdır.

• 

  Türbe·Ürdün Vadisi

  Ebû Ubeyde b. Cerrâh Türbesi

  Ürdün Vadisi'nde, aşere-i mübeşşereden ve Suriye fetihlerinin başkumandanı Ebû Ubeyde b. Cerrâh'a ait kabul edilen türbe ve cami kompleksi.

• 

  Türbe·Ürdün Vadisi

  Dırâr b. Ezver Türbesi

  Ürdün Vadisi'ndeki Dırâr köyünde, şair ve cengâver sahabi Dırâr b. Ezver'e ait kabul edilen kabrin bulunduğu mescit ve türbe.

• 

  Türbe·Ürdün Vadisi

  Şürahbîl b. Hasene Türbesi

  Ürdün Vadisi'nin kuzeyinde Vâdilyâbis köyündeki bir caminin içinde, vahiy kâtibi ve kumandan Şürahbîl b. Hasene'ye ait kabul edilen kabir.

• 

  Türbe·Ürdün Vadisi

  Muâz b. Cebel Türbesi

  Ürdün Vadisi'nin kuzeyinde, kendi adını taşıyan köyde, Amvâs vebasında vefat eden sahabi Muâz b. Cebel'in kabri üzerine yapılan türbe ve mescit.

Kabirlerin dayanağı: tarih ve gelenek

Bu sahabilerin nerede ve nasıl vefat ettiği temel tarih kaynaklarında yer alır; TDV İslâm Ansiklopedisi de kabirlerin bulunduğu köyleri kaydeder. Ancak kabrin tam olarak bugünkü türbenin altında olduğu çoğu durumda arkeolojik olarak doğrulanmış değildir ve yerel geleneğe dayanır. Bazı sahabiler için farklı yerler de gösterilir: TDV, Şürahbîl b. Hasene'nin kabrinin Kilis'te olduğuna dair rivayetlerin doğru olmadığını belirtir; Dırâr b. Ezver'in ise 634'te Ecnâdeyn'de mi yoksa 639'da mı vefat ettiği tartışmalıdır. Bu nedenle bu türbeler için “geleneksel kabul” dayanak seviyesini kullanıyoruz.

Ashâb-ı Kehf Mağarası

Amman'ın doğusundaki er-Rakîm mağarası sahabe türbesi değildir, ancak Ürdün'deki dinî ziyaretlerin önemli bir durağıdır. Kur'an'daki Ashâb-ı Kehf kıssasıyla ilişkilendirilen mağaranın yeri tartışmalıdır: TDV'ye göre Efes, Tarsus ve Afşin başta olmak üzere pek çok yer aynı kıssayla anılır ve Kur'an mağaranın yerini bildirmez.

• 

  Mağara·Amman

  Ashâb-ı Kehf Mağarası (Amman)

  Amman'ın doğusunda, Kur'an'daki Ashâb-ı Kehf kıssasıyla ilişkilendirilen er-Rakîm mağarası; kıssanın yeri Tarsus, Efes ve Afşin gibi yerlerle tartışmalıdır.

Ziyaret ederken

• Türbelerin çoğu cami bünyesindedir; namaz vakitlerinde turistik ziyaret yapılmaz.
• Ürdün Vadisi'ndeki dört türbe Amman'dan günübirlik gezilebilir; Mûte ve Kerek için ayrı bir gün ayırın.
• Kabir ziyaretinde sessiz olun ve ziyaret adabına ilişkin Diyanet İşleri Başkanlığı açıklamalarını dikkate alın.